In de diepste diepte van de put

Door op 11 september 2017 in de categorie Gevalsbeschrijvingen.


Neerslachtigheid hoort bij het leven, maar wat nu als de mogelijkheid van het leven zelf wordt neergeslagen? Als je geen toekomst meer hebt. Als alles zo zwart en duister is geworden, dat alle wegen onbegaanbaar zijn geworden, en het leven onleefbaar? Als je nergens meer de kracht voor hebt? Nergens meer zin in hebt? Wat als het je het niet meer lukt om hier geduld mee te hebben? Als je de hoop hebt verloren dat je hier ooit nog uit kan komen? Wat nu als je alles gaat verwaarlozen hierdoor? Als al je verantwoordelijkheden onbelangrijk zijn geworden? Wat nu als alles dreigt kapot te gaan hierdoor en je deze vernietigende kracht niet meer kan stoppen? Wat nu als zelfmoord en kalmeringspillen de enige opties nog maar lijken? Wat nu als je zoveel pijn hebt en je je zo alleen voelt dat de dood nog de enige uitweg lijkt? Onbekend en onbegrepen zijn er heel veel mensen die de hoop hebben opgegeven. Zij hebben geen toekomst meer en lijden in stilte. Ze zitten aan de pillen of geïsoleerd thuis. Bang om te leven, wachten ze op de dood.

Vanuit de reguliere geestelijke gezondheidszorg is er in zo’n situatie sprake van een ‘psychische stoornis’ genaamd ‘depressie’. De volksmond heeft dit overgenomen. Van “Ik voel me depressief”, via “Ik ben depressief” naar “Ik heb een depressie”. De psychische toestand van neerslachtigheid wordt aan de hand van herkenbare symptomen gediagnosticeerd, dus zonder aandacht of interesse voor de mogelijk complexe, achterliggende, verborgen en uitermate subjectieve oorzaken en achtergrond. Geen enkele ‘depressie’ is namelijk hetzelfde. Geen enkele ‘depressie’ is zelfs gelijk aan zichzelf. Alleen al de benadering van een ‘depressie’ als een ‘stoornis’ of een ‘ziekte’, doet niet alleen onrecht aan de stemming van neerslachtigheid, maar met name reeds aan de betekenis en het wezen van de mens als zodanig.

Vanuit ons geloof is het allereerste antwoord dat wij onszelf geven – en moeten geven – dat wij onze rust moeten zoeken bij God. Geen enkele gelovige zal en kan dit ontkennen. Allah soebhana wa ta’ala verzekert ons ook dat wij die rust bij hem kunnen vinden. Zoals Hij zegt (interpretatie van de betekenis):

Weet dat door het gedenken van Allah de harten tot rust komen.” Soerah ar-Ra’d: 28

Wij mogen hier ook niet aan wanhopen. Ook dit behoort tot de kern van ons geloof. Zoals Hij zegt (interpretatie van de betekenis):

Hij (Ibraahiem) zei: “En wie wanhoopt er aan de genade van zijn Heer, behalve de dwalenden?”” Soerah al-Hidjr: 56

En (interpretatie van de betekenis):

Waarlijk, niemand wanhoopt aan de Verlossing van Allah, behalve het ongelovige volk.” Soerah Yoesoef: 87

Maar wat nu als je er wel wanhopig van wordt? Als je het vertrouwen niet meer (terug) kan vinden? Als het vertrouwen onherstelbaar beschadigd is?

Oppervlakkig vanuit het geloof beredeneerd, zou je dan kunnen zeggen dat je niet genoeg gelooft. Dat je Imaan ‘te zwak’ is. Of dat je niet genoeg Sabr hebt etc. Veel mensen in je omgeving zullen dit tegen je zeggen. Zij komen met allerlei adviezen waar je niets aan hebt. Mensen weten zich over het algemeen totaal geen raad met deze diep-duistere gevoelens. Daarom weten ze ook geen raad met de dragers hiervan. Hun adviezen stammen van oppervlakkige ervaringen en horen-zeggen. Ze stammen in essentie van een wegkijken hiervan. Ze zeggen tegen je dat je meer geduld moet hebben, maar feitelijk zijn zij het die geen geduld hebben met jou. Ondanks alle goede bedoelingen weten deze mensen niet hoe diep en hoe zwart het leven kan zijn. Ze kennen het niet en willen het ook niet kennen. Dat dit geldt voor de gewone mensen in je omgeving is nog te begrijpen, maar dat dit vaak ook geldt voor de ‘geestelijken’ en de professionele hulpverleners is – zacht uitgedrukt – zeer bedroevend.

In onze praktijk komen veel mensen met depressieve klachten. Binnen de islamitische diepte-Psychologie noemen wij dit niet een ‘depressie’, noch een ‘psychische stoornis’. Dit doen wij bewust, omdat deze verwoordingen misleidend zijn en in plaats van ons helpen te begrijpen wat er aan de hand zou zijn, ons hier juist verder vanaf brengen. Deze verwoordingen scheppen de indruk dat we weten ‘wat er aan de hand is’. Dit weten bemoeilijkt het (terug) vinden van de doorgaande weg en de stroom van het leven, het terug weer meegevoerd worden binnen het levende gesprek met God. Geen enkele ‘depressie’ is hetzelfde. Geen enkel mens is hetzelfde. Geen enkele dag is hetzelfde. Daarom zullen we moeten luisteren. Weten hindert het luisteren. Weten is een product van wantrouwen en ongeduld. Het werkt als een verdedigend schild tegen onze eigen duistere dieptes. Dat is begrijpelijk, maar hoe kunnen wij anders degenen helpen die daar ingevallen zijn, als wij niet zelf bereid zijn af te dalen in deze dieptes?

En dat is wat wij doen, wat onze methode voorschrijft en wat onze theorie mogelijk maakt. De Islamitische diepte-Psychologie bevat geen weten, het beweegt zich in het kunnen-luisteren, het in bereidheid ons openen naar de rijkdom van het verhaal van de ander. De Islamitische diepte-Psychologie is het in praktijk brengen van een belangrijke kern van ons geloof, namelijk onze onderliggende verborgen verbondenheid met elkaar. Zoals Nu’man ibn Bashir heeft overgeleverd dat de Boodschapper van Allah (vrede en zegeningen zij met hem) heeft gezegd: “De gelovigen zijn in hun onderlinge genade, liefde en vriendelijkheid als één lichaam. Wanneer een deel van het lichaam lijdt, dan is het hele lichaam betrokken in de vorm van slapeloosheid en koorts.” (Bukharie en Muslim)

De diepe duisternis schrikt af, maar juist ten aanzien van deze diepte hebben we elkaar nodig. Echt nodig, nood aan echtheid. Daarom helpen oppervlakkig-blijvende adviezen van goedbedoelenden niet. En daarom helpen de behandelplannen en de ‘medicatie’ van de reguliere hulpverleners ook niet. Alle Genezing komt van God en deze moet in de echte diepte ervaren worden en dus in de diepte van ons wezen, en dat is onze verbondenheid met elkaar, ons hart. De ‘hulpverlener’ zal moeten afdalen tot in de diepte zelf van de zwartheid. Wie is daartoe bereid? Maar juist dit is de bedoeling van dit leven. Zoals Allah de Verhevene zegt (interpretatie van de betekenis):

Dachten de mensen dat zij met rust worden gelaten, als zij zeggen: ,,Wij geloven,” en dat zij niet beproefd worden? En zeker, Wij hebben degenen vóór hen beproefd. Allah zal zeker de leugenaars tonen.” Soerat al-‘Ankaboet: 2-3)

De Genezing is daar te vinden waar niemand wil gaan. Luister naar het verhaal van één van onze patiënten:

Dit gevoel in mij, de gevoelsmatige messensteken in mijn hart, de onbeschrijfelijke pijn die oneindig lijkt te zijn. De ontelbare dagen waarin ik besluitvaardig voor een aantal minuten er zeker van ben dat ik hier nooit meer uit zal komen. De lange huilbuien. Na regen komt zonneschijn. Wat nou als je geen tijd van zonneschijn hebt gekend? Omdat je het begrip ‘genieten’ jaren geleden onbewust hebt vervangen door twee begrippen, namelijk “schuld” en “lijden”. Beide termen zijn verwikkeld met pijn en verdriet. Dit leidt vaak tot depressiviteit en diverse andere psychologische termen oftewel “stoornissen”. Je voelt je schuldig voor de gebeurtenissen in je leven. Soms gaat het zo diep dat je je schuldig voelt voor het feit dat je er überhaupt bent en mag zijn. Alles lijkt mis te gaan. Onwetend word je een bepaalde richting opgeduwd door iets wat boven je eigen macht is. Dag in dag uit voel je de intensiteit van de machteloosheid. Je ziet het niet meer zitten. Je voelt dat je geen toegevoegde waarde meer hebt op de wereld. Los van jezelf, niemand om je heen kan genieten van je glimlach. Lachen doe je namelijk al een tijdje niet meer. De hevige huilbuien, die net als enorme regenbuien zijn, die er van buiten niet zo erg uitzien, doordat je eenmaal binnen zit, terwijl degene die buiten staat er toch anders over zal denken. Ik beschrijf het als de tsunami in je die alles overspoelt. Een kortsluiting in je lichaam, wellicht van hooguit 30 minuten, waarna je lichaam zowel mentaal als fysiek het opgeeft. Dagenlang weer moe wordend, wachten op de dag dat je weer zin hebt om er doorheen te komen. Eenmaal overleefd begint het circus opnieuw. Een wekelijks, soms dagelijks fenomeen wordt het.

De behandelaar bekleedt in mijn leven binnen de hierboven beschreven chaos verschillende functies. Vaak is zij luisterend oor. Soms is zij de navigatie en wijst mij de verschillende routes door de bijbehorende omstandigheden. En weet zij mij de moeilijkheden en opties te vermelden. Soms is zij een kijkend oog. Ze ziet de positieve dingen en maakt dit kenbaar. Ze is degene die samen met je in de tunnel zit en probeert duidelijk te maken dat er een lichtje brandt in de verte. Met haar eigen bagage aan ervaringen is ze soms de wijze filosoof, en verklaart bepaalde gedachtegangen in je hoofd met simpelweg één korte zin. Alomvattend is ze de helper, de bemiddelaar die je vaak genoeg herinnert dat alles een reden heeft, het leven zowel leuke als minder leuke kanten heeft en de uiteindelijke oplossing alleen bij de Alwetende en Almachtige is.

Datgene wat depressie genoemd wordt kan heel verschillend zijn en zou niet onder één noemer gebracht mogen worden, laat staan dat er één behandelmethode op losgelaten wordt, om nog maar te zwijgen over ‘medicatie’. Diepe, langdurige neerslachtigheid kan hele verschillende oorzaken hebben en hele verschillende achtergronden. Het is daarom van het allergrootste belang om te luisteren: er te zijn voor de ander, mee te gaan, samen te verwoorden wat er gevoeld en ervaren wordt. Samen op zoek te gaan naar de weg die vanuit de toekomst terugleidt naar hier om ons terug te verbinden met het uiterst kwetsbare en noodzakelijke en onbreekbare koord dat ons verbindt met elkaar, met het leven en met onze Schepper. Dit resulteert in een volstrekt particuliere, afwisselend steunende en inzichtgevende behandeling die de nadruk legt op een samen: een samen (terug) zoeken van het licht, het samen wachten – schijnbaar eindeloos – op een vernieuwde mogelijkheid tot leven.


Laatste wijziging:
25 september 2017