Voorbij het woord

Door op 9 oktober 2017 in de categorie Psychische verschijnselen.


Er is een woord binnen het psychologische discours, waar veel betekenis samenkomt en zich verdicht, en dat is het woord ‘borderline’. Het is onvertaalbaar. Het betekent.. ja, wat betekent het eigenlijk? Want dat is het namelijk, ondanks de overladenheid aan betekenis – of juist daardoor – heeft het geen enkele betekenis. Het betekent in zekere zin alles en niets. En vooral ook alles óf niets. Enerzijds staat het voor alles: voor de mens als zodanig, zijn wezen en onze menselijke toestand. Anderzijds staat het voor een ‘iets’ aan ‘iemand’, maar niemand weet uiteindelijk wat precies. Het is een woord waar we binnen het veld van de psychologische behandeling niet omheen kunnen. We kunnen niet zonder en tegelijkertijd kunnen we er niets mee. Het woord ‘borderline’ opent en sluit en bedekt een afgrond. Het verwijst naar een diepte, een echtheid en directheid, en een afgrond. Het is echter de vraag of het voldoende wijst vanuit deze diepe grond zelf. Of het voldoende ruimte laat voor deze diepe grond, voldoende de mogelijkheid biedt te luisteren.

Borderline is het woord

Wat ons overkomt in een confrontatie met ‘borderline’ – of dit nu een ander betreft of wijzelf, of dit nu de diepte van het bestaan is, een verwarrend beschuldigend lijden van een ander of de meeslepende intensiteit van een ultieme intimiteit – het brengt ons uit datgene waar we in zaten, uit ons evenwicht. Het brengt ons uit een overzichtelijk vertrouwde wereld naar een wereld van onvoorspelbaarheid en intensiteit. Dieper de stroom van het leven in. Helderheid en duisternis die elkaar afwisselen. De nabijheid van het gevaar. Het brengt ons naar de grens van onze wereld, naar de grens van onszelf. Of voorbij die grens. Het brengt ons vaak genoeg in een toestand van wanhoop. Van radeloosheid. Het brengt ons naar plekken, gebieden en toestanden, waar God heel nabij is en net zo vaak juist heel ver weg. We kunnen ons hier als nergens anders verlaten voelen door God. Ondanks de nood, kan ons gebed hier verstillen. Angst en radeloosheid nemen het over. Diep duistere neerslachtigheid. Nergens meer zin in hebben en nergens meer hoop in hebben.

Darkness there, and nothing more.

Het is niet ongebruikelijk dat mensen die dit zelf ervaren daadwerkelijk wensen dat ze liever een dodelijke ziekte zouden hebben. Dan zou het tenminste duidelijk zijn wat er is. Mede daarom zoekt men ook radeloos naar een lichamelijke oorzaak. Men wil een antwoord. In de periodes van een doorbraak is het moeilijk niet in paniek te raken. Ook de behandelaars worden hieraan blootgesteld. We weten dat Allah (سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى) niemand boven zijn vermogen beproeft, maar tijdens een periode van doorbraak en overspoeling, wordt menigeen naar het punt gebracht dat hij hieraan kan gaan twijfelen. Hoe is het mogelijk dat God dit toelaat? Wat is hier de bedoeling van?

Deep into that darkness peering, long I stood there wondering, fearing,
Doubting, dreaming dreams no mortal ever dared to dream before;
But the silence was unbroken, and the stillness gave no token,

Er staat hier een deur open, die gesloten had moeten blijven. Niet: die gesloten had moeten blijven en nu die dan toch open is, gaan we er het beste van maken. Maar: die deur mag echt niet open. Deze deur moet dicht en moet dicht blijven. En de vloek van het te wijd openstaan van deze deur komt onvermijdelijk en noodzakelijk terecht bij degene bij wie die deur openstaat. De borderliner wordt, raakt en is vervloekt. En dus verstoten. Omdat de openstaande deur opent voorbij het woord, volgt een excommunicatie. En niet alleen binnen familie en vrienden, maar overal en bij iedereen. En vooral bij zichzelf.

Verschillende volkeren, taalgebieden en tijdperken hebben verschillende woorden aan dit verschijnsel gegeven. Dat is heel moeilijk – zo niet onmogelijk – te onderzoeken, want datgene waar het over gaat blijft zelf buiten deze woorden. Het woord dient slechts als een soort verwijzing naar de deur-die-gesloten-moet-blijven. Het is het ant-woord op datgene waar we geen antwoord voor hebben, een woord om ons onvermogen te verbergen. Vandaag is dat dus het woord ‘borderline’. Het markeert ons onvermogen en onbegrip en onmacht en ongeduld. We stuiten op onze grens. De grens van de mens.

Aan de grens

Hoe om te gaan met deze grens? Datgene wat van voorbij deze grens op ons afkomt moet buiten blijven. Maar datgene wat van voorbij deze grens op ons afkomt en ons dreigt te ondermijnen, is reeds onder ons. Het is reeds binnen. En niet als een onwezenlijk deel. Juist ons wezen wacht op ons voorbij deze grens. Ziehier de complexiteit van onze opgave. Ziehier de complexiteit van het menselijk bestaan. Ziehier de mens. We zullen moeten blijven luisteren en blijven strijden. En dus naar elkaar luisteren en samen strijden, strijden voor het samen. Strijden voor elkaar en voor het luisteren. Juist hier zoeken wij als mens ons huis. Ons huis hier en ons huis daar. Ons tijdelijk huis in de wereld en ons blijvend huis in het Hiernamaals. Onze Profeet saw koesterde zijn thuis in Medina. Het is overgeleverd van Aboe Hoerayrah dat hij zei: “Het gebied tussen mijn huis en mijn minbar is een van de tuinen van het Paradijs, en mijn minbar is op mijn waterreservoir” (Al-Bukhari, Moeslim) Het is ook overgeleverd dat Yazeed ibn Abi ‘Ubayd zei: “Ik kwam regelmatig met Salamah ibn al-Akwa’ en hij bad bij de pilaar die bij de mushaf was. Ik zei: ‘O Abu Muslim, ik zie dat u graag bij deze pilaar bidt.’ Hij zei: ‘Ik zag dat de Profeet hier graag bad.’” (Al-Bukhari, Moeslim)

Ons thuis in deze wereld is heel belangrijk voor ons, zo niet noodzakelijk. Het komt van de Genade van onze Heer. Maar belangrijker dan dit noodzakelijke thuis in deze wereld is nog ons thuis in het Hiernamaals.

Zoals de Verhevene zegt (interpretatie van de betekenis):

En degenen die omwille van Allah geëmigreerd zijn, nadat hun onrecht is aangedaan, Wij zullen hun zeker een goed thuis schenken in deze wereld. Maar de beloning van het Hiernamaals zal veel groter zijn, als zij dat maar wisten.” – Soerah an-Nahl: 41

En (interpretatie van de betekenis):

En het wereldse leven is niets anders dan een spel en afleiding. En het huis van het Hiernamaals is beter voor degenen die vrezen. Denken jullie dan niet na?– Soerah al-An’aam: 32

Deze wereld is slechts een tijdelijk verblijf en ons gehele leven hier heeft en krijgt pas betekenis en waarde vanuit de alles omvattende en overstijgende Dimensie van God.

Zo heeft de Boodschapper ﷺ gezegd: “De wereld is een gevangenis voor de gelovige en een paradijs voor de ongelovige.” (Moeslim)

Als we dit tot ons door laten dringen, stuiten we op een merkwaardige tegenstelling. Deze tegenstelling weerspiegelt de tegenstellende strijd van het wezen van de mens, ons wezenlijk aan-de-grens-staan. Enerzijds zoeken we een huis in deze wereld en kunnen niet zonder. Anderzijds zullen we hier nooit thuis zijn en moeten we ons richten op het Hiernamaals. Het eerste is noodzakelijk. Het tweede is nog noodzakelijker, maar tegelijkertijd wel minder urgent, want we zitten nu eenmaal hier. Het tweede is eigenlijk het eerste, maar verschijnt als het tweede. Het is de belangrijke keuze van ons bestaan om dit tweede als het eerste te kiezen.

Zoals Allah (سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى) zegt (interpretatie van de betekenis):

“En streef met datgene wat Allah jou heeft gegeven naar het huis van het Hiernamaals, en vergeet jouw aandeel niet in deze wereld.” – Soerah al-Qasas: 77

Om ons te richten op het Hiernamaals, zullen we bereid moeten zijn ons tijdelijk en noodzakelijke huis in deze wereld te verlaten, wat dus moet en tegelijkertijd onmogelijk is, en toch ook weer mogelijk, want alles gebeurt in Zijn Genade. We zullen ons moeten blootstellen aan onze wezenlijk menselijke huisloosheid hier in deze wereld. Met het vermijden van de grens, zullen we de grens dus moeten opzoeken.

“Allah heeft degenen die met hun bezittingen en levens op de weg van Allah strijden een rang hoger geplaatst dan degenen die thuis blijven. Allah heeft allen het Goede beloofd, maar Allah heeft de strijders een rang hoger geplaatst dan degenen die thuis blijven door hen een grote beloning te geven. Soerah an-Nisaa’: 95

De strijders zijn degenen die hun wereldse thuiszijn verlaten omwille van Allah (سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى). Juist in het afgrondelijke en verboden lot van de mens, ligt een opgave voor ons gelovigen. Enerzijds door ons daar niet in te verliezen en anderzijds door juist daar God te vinden. Degenen die niet geloven zoeken een dieper zich verliezen in een schijnbaar thuiszijn in deze wereld. Gelovigen ontmoeten God echter juist daar waar hun schijnbaar thuiszijn verstoord wordt. Degene die niet gelooft vermijdt dit koste wat het kost. Degene die gelooft ook – onvermijdelijk en noodzakelijk en koste wat het kost, maar.. tegelijkertijd.. vindt hij door deze scheuren en breuken heen de Weg naar zijn ware thuiszijn. De terugkeer naar het Ware Thuis. God en ons geloof herinneren ons aan ons hier-niet-thuis-zijn, onze vreemdheid. Deze vreemdheid is onze opgave. Het splijt onze wereld uitéén, en wel langs de ‘borderline’. Enerzijds stellen we ons open voor alles en iedereen, en anderzijds beschermen wij het Heilige. Dat is onze strijd, onze strijd tegen onze strijd met God. De grens is dus geen ziekte, ook geen stoornis, maar een opgave, een beproeving, en wel van ons allemaal.

Voor de mensen die vanuit hun comfortabele stoel beweren dat het geloof iets is voor mensen die ‘houvast’ zoeken, zeg ik dit: zij zijn degenen die aan hun houvast geloven en vasthouden en wel zozeer dat ze dit niet eens meer in de gaten hebben. Geloven verstoort juist elk wereldse houvast. Geloven dwingt ons los te laten, onze noodzakelijke behoeftes opzij te zetten, ons open te stellen voor het afgrondelijke en daar onze hoop op proberen te vestigen: daar onze rust te vinden voordat wij daar tot rust zijn gekomen.

In een Hermetisch tractaat uit de 12e eeuw (Liber viginti quattuor philosophorum) lezen wij:

Deus est tenebra in anima post omnem lucem relicta.

God is de duisternis in de ziel, die achterblijft als al het licht zich heeft teruggetrokken.


Laatste wijziging:
11 oktober 2017